Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Әдеби үдеріс
Этнос және тіл

25.03.2022 1163

Этнос және тіл

Ұлт сөзі этимологиялық тұрғыдан латын тілінен шыққан. Бұл термин халықтың этникалық-ұлттық құрамына қарамастан, қан байланысын, сондай-ақ ел тұрғындарын сипаттау үшін қолданылды. Энтони Д. Смит "Ұлт" терминін тарихи аймақты, ортақ мифтер мен тарихи естеліктерді, ортақ экономиканы және барлық мүшелер үшін ортақ заңды құқықтар мен міндеттерді бөлетін адам халқы деп атайды. Смит ұлттарында ортақ мәдениет пен азаматтық идеологияның өлшемі, өз отанында халықты байланыстыратын бірқатар ортақ идеялар мен ұмтылыстар, сезімдер мен идеялар болуы керек. Грек тілінде "ұлт" сөзі - этникалық топтан алынған этникалық топтар. Этнолингвистика - бұл халықтың этногенезін, өмір салты мен дәстүрлерін, тұрғылықты жерін, басқа халықтармен тарихи және мәдени байланыстарды, күнделікті өмірді, материалдық және рухани мәдениетті зерттейтін лингвистиканың жаңа саласы. Сана мен мәдениетке байланысты халықтық дәстүрлерді және тілдік мәселелерді зерттеу өзекті мәселе. Тіл білімінде қалыптасатын екі түрлі аспект бар. Олар негізінен Америка мен Германияда дүниеге келген.

Алғашқы этнолингвистикалық зерттеулер ретінде келесі еңбектерді атауға болады: 1921 жылы жарық көрген Эдуард Сепирдің "Тіл", 1929 жылы жарық көрген "Тіл білімі", Б. Уорфтың "Тіл, ойлау және шындық" жинақтары (1959). Е. Сепир көптеген үнді тайпаларының тілдерін зерттеген кезде, неміс линвис Л.Вайсгербер "Неміс тілінің күші" туралы төрт томдық зерттеу жазды. Американдық мектеп тіл мен мәдениетті негізгі мәселе ретінде қарастырады, ал неміс мектебі тіл мен халықты бірінші орынға қояды. Яғни, ол тілдің қызметін, оның қоғамдағы дамуындағы рөлін асыра көрсетеді. Тіл адам санасы мен объективті шындық арасындағы қатынастар тізбегінің бөлігі болып табылады және өзі осы сананың, объективті шындықтың туындысы болып табылады. Деконструкция адам санасы мен объективті шындық арасындағы қатынастар тізбегінің бөлігі болып табылмақ.

Этникалық ерекшелік дегеніміз – оларды басқалардан ерекшелейтін адамдардың белгілі бір қоғамдастығының мәдени тәжірибелері мен перспективалары. Этнос өз тілімен қатар антропологиялық лингвистиканың бөлігі болып табылатын этнолингвистика туралы, оны қайта құратындардың тілі мен мәдени мінез-құлқының арасындағы байланысты зерттеу туралы ойлана алады. Басқаша айтқанда, этнолингвистика – этнография мен лексикония арасындағы шекарада пайда болатын және лингвистиканың өзара қатынастарын мұқият зерттейтін лингвистиканың этно-семантикалық, антропологиялық саласы. Лингвистиканың деконструкциясы – лингвистиканың бір саласы.

Этнос және тіл. Мәдениеттегі тілдің формасы және керісінше, осы салада айтылған көптеген даулы мәселелер: Тіл қабылдау мен ойлауға қалай әсер етеді? Тілдік заңдылықтар мәдени заңдылықтармен қалай байланысты? Бұл сұрақтар алдыңғы Иоганн Фон Шопан мен Вильгельм Фон Гумбольдт пен олардың ізбасарлары Готфридтің идеалистік-романтикалық дәстүрін неміс ғалымдары қайтадан Америка Құрама Штаттарында американдық антропологиялық лингвистер Эдвард Сапир және оның шәкірті Бенджамин, Л. Корреляция американдық деканат тілінде әр түрлі құрылымның болуы нәтижесінде пайда болды.

Этнолингвистикалық ізденістер олардың мазмұнына сәйкес тілдердің тиісті негіздерін білу идеясынан туындауы керек, сондықтан туыстықтың анықтамасынан тіл білімінің этнолингвистикалық саласы бастапқыда зерттеу пәні бойынша жіктеле бастағанын көруге болады, содан кейін тілдердің тарихи негізі тілдің ішкі мазмұнына ауысады. Бұл мәселе бойынша алғашқы пікірлердің бірі - Е.Сепир өзінің мотивінің тарихын ұлттық өзін-өзі тану құбылысын түсіндіруде ашуға тырысады, осылайша ол мәдениетті білдіру тәсілі тіл, тіл мәдениетсіз өмір сүре алмайды деген қорытындыға келді. Е. Сепирдің бұл өрнегі, тіл идеясы, ішкі мазмұны И.Г. Гердер әлемін танудың құралы ретінде, яғни И.Г. Гердер философиясының ұстанымының өзегі – ол өзінің дүниетанымдық қызметі арқылы жасаған халықтың, құндылықтардың тарихи кезеңдерінің ерекшеліктерін тану. И.Г. Гердер түсіндіргендей, жеке ұлт – бұл өзіндік ерекшеліктері бар адамзаттың бөлігі, ал ұлттық мәдениет – оның ерекше ерекшеліктерін көрсететін адамзат мәдениетінің бір түрі.

И.Г. Гердердің идеялары негізінде В. Гумбольд «Тіл - адам мен қоршаған ортаның байланысы» деп санайды. Халықтық рух және мәдениеттің белгісі – ішкі форма. Бұл принцип философиялық тіл бағдарламасының негізінде жатыр. Сондықтан ғылымда халық тілін үйрену рухты, табиғатты, халықтың тіршілігін білудің құралы болып табылады. «Этнолингвистика» терминінің орнына американдық ғалымдардың еңбектерінде «антрополингвистика», «этнополингвистика» атаулары жиі қолданылады.

Эдвард Сапир өз заманының жетекші американдық лингвистері мен антропологтарының бірі, Солтүстік Американың Үнді тілдерін үйренуге қосқан үлестерімен танымал, мәдениеттің тілмен байланысын қарастырған этнолингвистиканың негізін қалаушы болды. Сапир адам әлемді негізінен тіл арқылы қабылдайды деп ұсынды. Ол тілдің мәдениетпен байланысы туралы көптеген мақалалар жазды. 1931 жылы жазылған сөзінде функция адамның перцептивті және танымдық қабілеттері туралы түсінік бере алады және әртүрлі мәдени декоры бар халықтар арасындағы әртүрлі мінез-құлықты түсіндіруге көмектеседі. Сапир теориясы мәдениеттің тілмен байланысын қарастырады, ол бүгінде негізінен Сапир-Уорф гипотезасы ретінде белгілі. В. Браунның қысқаша мазмұны: Уорф мынадай болжам жасады:

I. тілдік жүйелер арасындағы құрылымдық айырмашылықтар, әдетте, ана тілдеріндегі декреттік типтегі грамматикалық емес танымдық айырмашылықтарға параллель болады.

II. кез-келген адамның ана тілінің құрылымы қатты әсер етеді немесе дүниетанымды дәл анықтайды "ол тілді үйрену кезінде қол жеткізеді" үшінші гипотезаны Кей мен Кемптон үнсіз қабылдады,

III. әр түрлі тілдердің семантикалық жүйелері шектеусіз өзгереді.

Декан 2013 ж., Британ энциклопедиясы бірқатар ғалымдарды экзотикалық мінез, тіл, мәдениет және әдеттегі ойлау үлгілері немесе "дүниетаным" арасындағы қарым-қатынас туралы ойлауға итермеледі, сонымен қатар морфологиялық және синтаксистік өрнектермен көрсетілген семантикалық құрылымдардың американдық үнділері, олардың сөз категориялары, олардың веб-сайтындағы тізім талқыланды. «Әр тілде енгізілген ғаламның бірегей ұйымы әр тілде анықтаушы фактор бола алады деп болжаланды. Осылайша, адамның қабылдау және ойлау дағдылары байланысты лингвистикалық мәдениеттің белгілі бір тенденцияларын қалыптастырады және қолдайды. Эдвард Сапир айтқандай: «Адамдар объективті әлемде жалғыз өмір сүрмейді... бірақ олардың қоғам үшін білдіру құралы болатын белгілі бір тілдің күші көп... «Нақты әлем» көбінесе топтың тілдік әдеттеріне бейсаналық түрде салынған... Біз мұны көп жағдайда көреміз, естиміз және басқаша сезінеміз, өйткені біздің қоғамдастықтың тілдік әдеттері түсіндірудің белгілі бір нұсқаларына бейім».

Вильгельм Фон Гумбольдт Вельтанцихт гипотезасын келесідей қорытындылады: «Тіл біздің барлық ақыл-ой іс-әрекетімізді субъективті түрде ұсынады (біреуі сонымен, тіл - бұл, егер толық болмаса, кем дегенде қабылдау тұрғысынан, [әр адам] бір уақытта өзін және әлемді құратын немесе өзін және әлемді ажырата отырып, өзін саналы ететін құрал».

Этностың ғасырлар бойғы даму жолы бізге оның бейнелері – символдар, тас мүсіндер және мәдени ескерткіштер мен түрлі ғимараттар түрінде жартастарға оралған тікенді жазулар арқылы жете алады. Бірақ бұл этнос өмірінің мың бір ғана елесі, оның шынайы даналығы мен дүниетанымы тек тілде сақталады. Титулдың әр кезеңінде қажетті заттар, қару-жарақ, киім-кешек және сусындар, тұрмыстық заттар мен әдет-ғұрыптар, әдет-ғұрыптар, қиянат, ойындар, үйлену тойлары және т.б. тек тілдік фактілермен байланысты ұғымдардың сипаты. Осылайша сіз бізбен тек жеке сөздер мен сөз тіркестер, фразалар мен мақал-мәтелдер арқылы байланыса аласыз. Бүгінгі таңда қазақ этнолингвистикасы ғылыми негіз қалыптаса бастаған, ауқымды зерттеулердің нәтижесінде ерекшеліктер мен үрдістер пайда болатын ғылымның перспективалы саласы ретінде танылды. Мұны белгілі профессор М.М. Копыленко «Этнолингвистика негіздері» атты еңбегінде айқын көрсетті.

Этнолингвистика – бұл этностың шындығын өз тілі арқылы білу мақсатына байланысты пайда болатын лингвистиканың (лингвистиканың) жаңа тәуелсіз саласы. Академик Ә.Қайдар суреттегендей, «шығу тегі, тұрғылықты жері, өмірлік тәжірибесі, дәстүрлері, кәсіптері, дүниетанымы, мифтік таным, киім, сусын және т.б., яғни этникалық деңгейде адамзат қоғамының мәдениетін зерттейтін лингвистика бөлімі». Осы анықтамаға сәйкес этнолингвистиканың міндеті – халқымыздың материалдық, өндірістік деңгейі мен рухани саласын көрсете отырып, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ана тілінің қазыналарын барынша толық көрсету және ашу. Академик Әбдуәли Қайдар «этнолингвистика» атауындағы «этно» компонентін «этнографиялық» ұғымымен шектемей, кеңірек қарастырған жөн деп тауып: «өткен дәуірдегі адамдардың ортақтығы, белгілі бір географиялық ортада, біреуімен өмір сүру, ұқсас мінез-құлық, бір дін, тіл, ортақ дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар, олардың ортақ тегі, туыстық, бірлігі, біртіндеп даму процесінде өмір сүретінін, аналық платалар, сәнді, асыл тұқымды, тайпалық, ұлыстық және халықтық кезең, бүгінде Тәуелсіз ел»......

Жалпы лингвистикадағы этнолингвистиканың даму курсын қайта қарауға және оның негіздерін жеке сала ретінде анықтауға арналған зерттеуде профессор М.М.Копыленко, академик Әбдуәли Қайдар бастаған қазақ тіл біліміндегі этнолингвистикалық мектепті "қазіргі этнолингвистикадағы жаңа бағыт" ретінде қарастырады. Көріп отырғанымыздай, зерттеудің осы саласындағы негізгі салмақ тіл білімінде жатыр. Мұның себебі мен мәнін неғұрлым нақты түсіну үшін академик Әбдуәли Қайдардың келесі пікірін айтайық: «этностың ғасырлық даму жолы бізге оның бейнелері - символдар, тас мүсіндер және жартастарға мәдени ескерткіштер мен түрлі ғимараттар түрінде ойылған жазулар арқылы жете алады. Бірақ мұның бәрі мың ғана және этникалық өмірдің елесі. Оның шынайы даналығы мен дүниетанымы тек тілде сақталады. Кез-келген дәуірде бізге тек тіл фактілері, яғни тұрмыстық заттар мен әдет-ғұрыптар, әдет-ғұрыптар, сенімдер, ойындар, үйлену тойлары және т.б. жеке сөздер мен сөз тіркестерімен, идиомалармен және мақал-мәтелдермен байланысты болуы мүмкін».

Ғалымның пікірінше, этнолингвистиканың қосқан үлесі ежелгі дәуірдегідей, бұл әлемнің қазыналары тіл қабаттарының тереңдігінде сақталған тіл әлемінің тереңдігін қарастыру болып табылады. Әбдуәли Қайдар этнолингвистикалық зерттеудің көптеген мақсаттарына байланысты термин атауы, «этникалық» ұғымы «этникалық топ» және «әлем тілі» термині, Әбдуәли Қайдар ойдың өрнегі, этнолингвистикалық зерттеулер белгілі бір проблемалар этникалық және тұтас көріністе сақталатын тілді табады. Тұтастық және осы этникалық топтың толық көрінісі. «Этностың өмір сүруі – бұл ұлттық образ, этностың тарихи тұлғасы және ол туралы шынайы шындық». «Этнос болмысы» - этностың ең бай рухани және мәдени болмысы, ол қалыптасады, жадында қалады және өз тілімен ұрпақтан-ұрпаққа өтеді».

Бұдан этнолингвистиканы зерттеудің мақсаты – этникалық тіл. Осыған байланысты Жанпейісов: «тіл – этникалық топтың ең тұрақты, дәл маңызды көрсеткіші», - дейді және саяси бірліктің өзгеруіне, экономикалық – экономикалық және мәдени тұтастыққа және т.б. әсер етеді. Этникалық топтың байланысты кіші түрлері, сондықтан Будун зерттеуді қажет етеді, этникалық топтың тілі және тағдыры, сабақтастықпен байланысты. Будун -ғылымды көлемді зерттеуді Әбдуәли Қайдар мәдениеттану, этнография, этнология, өлкетану, филиал, мифология, астрология, дін сықылды лингвистикалық пәндердің екі тобын және этимология, диалектология, ономастика, баяндау, паремиология, терминология, лексикология және тағы басқаларын ажыратқан.


Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ішкі – 112)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


(0)
Пікір қалдыру:
Captcha

Көп оқылғандар